«Από την αρχή του βιβλίου τονίστηκε ότι η μελέτη αυτή δεν επιχειρεί να συγκρίνει την προσωπικότητα και το έργο των δυο ανδρών, αλλά να καταγράψει τη σχέση τους όπως αυτή διαμορφώθηκε μέσα από τη συνεργασία τους, που ωφέλησε τον τόπο, αλλά και την αντίθεσή τους, που οδήγησε σε ολέθρια αποτελέσματα». Αυτά σημειώνει η συγγραφέας στην σ. 249 του πονήματός της που ως υπότιτλο φέρει το: «Μια παράδοξη σχέση». Στο τέλος, πείθει και το πιο απαιτητικό αναγνώστη ότι έτσι ήταν.

Δυο ισχυρές προσωπικότητες που εν αρχή συνεργάστηκαν αλλά αργότερα βρέθηκαν σε πολιτικούς σχηματισμούς με φανατικές αντιπαλότητες και  σημάδεψαν με τις κινήσεις τους την ιστορία του τόπου στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα.

Το «επίσημο» δίπολο βέβαια, ήταν Βενιζέλος -  Κωνσταντίνος, αλλά ο ρόλος του Μεταξά ήταν πελώριος ακόμα και από τότε που ως κατώτερος αξιωματικός του Ελληνικού στρατού συναντήθηκε με τον λαμπρό και πανίσχυρο πρωθυπουργό συνθέτοντας ένα σπάνιο, λόγω συνθηκών, δίδυμο.

Στο χρονικό διάστημα από το 2010, τότε δηλαδή που ο Κρης δικηγόρος ήδη μπαρουτοκαπνισμένος από την δράση του στο νησί, παραιτείται από την πρωθυπουργία την Κρητικής Πολιτείας καθώς εξελέγη με συντριπτική πλειοψηφία βουλευτής Αττικοβοιωτίας ερχόμενος στην Αθήνα για να κυριαρχήσει στην πολιτική και να πραγματοποιήσει , έως τον θάνατό του, τον Μάρτιο του 1936 υπήρξαν άπειρα περιστατικά σύγκρουσης με τον βραχύσωμο αξιωματικό.

Με υπότιτλο «Η Καραμανλική τρομοκρατία, η Δημοκρατική αντίσταση και η Αριστερά» ο συγγραφέας πραγματεύεται την εξαετία 1958 – 1963 και όσα διαμόρφωσαν, σε πολιτικό επίπεδο, τις εξελίξεις.

Οι 537 σελίδες της έκδοσης χωρίζονται σε τρία μέρη με το πρώτο να καλύπτει την περίοδο 1958 - 1961, όταν η Ε.Δ.Α, υπήρξε η αξιωματική αντιπολίτευση, το δεύτερο να περιγράφει τις εκλογές βίας και νοθείας 1961 και το τρίτο να ασχολείται με το χρονικό διάστημα από τις εκλογές του Οκτωβρίου του 1961 έως τη δολοφονία του Γρ. Λαμπράκη τον Μάιο του 1963.

Ο συγγραφέας παρατάσσει εκατοντάδες περιστατικά ωμής, κρατικής, αντισυνταγματικής βίας με την οποία επιχειρήθηκε η συρρίκνωση της πολιτικής δύναμης και της κοινωνικής αποδοχής της Ε.Δ.Α. Το νόμιμο κόμμα που εκπροσωπούσε την Αριστερά, στις εκλογές της 11^ης Μαΐου του ’58, αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση με ποσοστό 24,42%.

Λιγότερο από εννέα χρόνια μετά το πέρας του Εμφυλίου πολέμου, οι συνθήκες για όσους δεν συνέπλεαν με την Δεξιά δεν ήταν ιδανικές ενώ για εκείνους που φανερά τους συγκινούσε η Αριστερά ήταν ζοφερές.

Αυτό που κάνει τούτη την έκδοση κάπως τρομακτική, περισσότερο πληροφοριακή και λιγότερο προπαγανδιστική είναι που οι περιγραφές των γεγονότων δεν έχουν στάλα αοριστίας. Αναφέρονται με ονόματα, επώνυμα, που συνέβησαν, τι εξελίξεις υπήρξαν. Έτσι μετατρέπεται σε ένα καταγγελτικό δελτίο πλήρως δομημένο για μια μεγάλη όσο και κρίσιμη περίοδο της νεότερης ιστορίας του τόπου. 

Συμπαθής εκ των προτέρων από το ύφος και τη θεματολογία στην καθημερινή του αρθρογραφία, σε αντίθεση με Σακήδες και Τάκηδες που επιμένουν με άλλες τακτικές, ο Η.Μ. καταθέτει με τόλμη, χάρη και ξεχωριστή ιδιαιτερότητα «μια αληθινή ιστορία» όπως αναγράφεται στον υπότιτλο.

Είναι η αφήγηση της περιπέτειας τριών γενεών, μέσα από τα ταραχώδη χρόνια που κλόνισαν κάθε τι στον τόπο μας. Του οφείλουμε τα εύσημα όχι μόνο διότι το έπραξε με μια αδιατάρακτη λεπτότητα, με μια σπάνια ευγένεια απέναντι στο παρελθόν, αλλά και για δυο ακόμα λόγους.

Πρώτον διότι το πόνεσε, το δούλεψε, έκανε έρευνα, μίλησε, ρώτησε, έψαξε. Δεν ήταν μια επιφανειακή εργασία που την έντυσε με όμορφο λόγο. Ήταν μια κατάδυση και έφτασε όπου μπορούσε, συχνά με τρόπο επίπονο.

Δεύτερον διότι δεν είχε πρόβλημα να πετάξει κάθε ασπίδα προστασίας του. Να δείξει τις πτυχές δυσλειτουργίας της οικογένειας, αλλά και το πώς επιβίωσαν μέσα σε ένα σκληρό, συχνά αποτρόπαιο περιβάλλον.

Υφαίνει την ιστορία του με όλα τα διαθέσιμα υλικά. Με τις προσωπικές του μνήμες, με αφηγήσεις των πρωταγωνιστών, με στοιχεία από το Στρατολογικό Γραφείο Μεσολογγίου, από την Υπηρεσία Ιστορίας της Πολεμικής Αεροπορίας και την Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού του Γ.Ε.Σ.

Όλα τούτα θα ήταν αδιάφορα αν δεν τα ευθυγράμμιζε με τέχνη, αν δεν τα στόλιζε με μια πληθώρα πληροφοριών και αν δεν τα σερβίριζε με το προσωπικό του φίλτρο, που αποδείχτηκε γενναιόδωρο.

Έκτοτε πέρα από τις πολλές δεκαετίες που μεσολάβησαν, ήρθαν και άλλες εκδόσεις, πολλά ντοκυμαντέρ, δεκάδες ταινίες που πρόσφεραν πληροφορίες και γνώσεις σε αυτή την πλέον αιματηρή, καταστροφική περίοδο της ιστορίας της ανθρωπότητας.

Σε όλα τούτα ας προστεθεί εσχάτως και το πόνημα του Frank McDonough «τα χρόνια του Χίτλερ», που δυο χρόνια μετά την αγγλόφωνη έκδοση, μοιράζεται δωρεάν με την Κυριακάτικη έκδοση της εφημερίδας «Η Καθημερινή». Καλύπτει την χρονική περίοδο από το 2018 και την εμφάνιση του Αδόλφου Χίτλερ στη δημόσια σφαίρα, έως το 1945 και το φυσικό του τέλος.

Μέχρι στιγμής έχουν κυκλοφορήσει 6 τόμοι και η σειρά θα ολοκληρωθεί τον Γενάρη. Αυτό που κάνει το έργο να ξεχωρίζει είναι κατ’ αρχάς η ρέουσα αφήγηση που έλκει τον αναγνώστη, εύσημα εδώ δικαιούται προφανώς και η μεταφράστρια, ακολούθως όμως και η παροχή διασταυρωμένων πληροφοριών με εκατοντάδες παραπομπές σε κάθε τόμο.

Όσο πιο σύγχρονες είναι οι εκδόσεις τόσο πιο πολύ αξιοποιούν το πλεονέκτημα να πλουτίζουν από πληροφορίες οι οποίες αναδύονται μέσα από ιστορική έρευνα και από κρατικά αρχεία που αποχαρακτηρίζονται και τίθενται στη διάθεση των ερευνητών.

Στο ένθετο «Τέχνες & γράμματα» της Κυριακάτικης (9 Αυγούστου) εφημερίδας «Η καθημερινή», εντόπισα μια παρουσίαση - κριτική τούτης της έκδοσης. Την είχε υπογράψει ο Ν. Κ. Αλιβιζάτος. Τρίστηλο, κατέλαβε μισή σελίδα. Ανάμεσα στα πολλά και ενδιαφέροντα εντόπισα το πιο ζουμερό, ίσως, τμήμα της: «Το βιβλίο, πάντως, δεν είναι απλώς μια σάγκα για μια ακόμα χαμένη ευκαιρία της Αριστεράς. Ξεχειλίζει από πρωτότυπες ιδέες και τολμηρές σκέψεις, με αφορμή γεγονότα από όλον τον κόσμο, σε μια εποχή που οι δεξαμενές των ιδεών έχουν στερέψει. Και τούτο χωρίς ο συγγραφέας να απογειώνεται από την «πεζή» πραγματικότητα, επειδή αυτή δεν μας βολεύει».

Την επόμενη μέρα, το βιβλίο βρισκόταν στο κομοδίνο και το ίδιο απόγευμα ξεκίνησε η ανάγνωση των 565 πυκνογραμμένων σελίδων του. Το περιεχόμενο αποτελείται από 98  αφηγήσεις γεγονότων κατανεμημένες σε 20 ενότητες και 4 μέρη. Αποτελούν θέματα που έχουν κεντρίσει την προσοχή του συγγραφέα, ο οποίος στις περισσότερες από αυτές δεν είναι ένας απόμακρος παρατηρητής, κάποιος άμοιρος καταγραφέας αλλά μετέχων και επηρεάζων την εξέλιξη των πραγμάτων, με σύνεση και πίστη. Τα κομμάτια αυτά, όπου μας προσφέρει με άνεση ένα πελώριο πλούτο ουσιαστικών πληροφοριών, έχουν αναρτηθεί ή δημοσιευτεί σε πληθώρα εντύπων ή ιστότοπων τα τελευταία δέκα χρόνια, εξ ού και ο τίτλος.

Πολύ ενδιαφέρουσα πολυσυλλεκτική έκδοση, μας μεταφέρει στους χώρους όπου ασκήθηκε ή ασκείται ακόμα κάθε μορφή εξουσίας. Η αναφορά δεν γίνεται μόνον για τα κατ’ εξοχήν κυβερνητικά κτίρια όπου φιλοξενούνται οι δομές της νομοθετικής ή εκτελεστικής εξουσίας του τόπου, όπως το Κοινοβούλιο, το Μαξίμου, το Προεδρικό Μέγαρο τα οποία ασφαλώς περιλαμβάνονται στη λίστα, αλλά και σε ένα σύνολο από 20 άλλα τοπόσημα, που δικαιωματικά παίρνουν τη θέση τους ως χώροι όπου ασκήθηκε με τον ένα ή άλλο τρόπο εξουσία.

Καλογραμμένα, πονεμένα κείμενα από 23 διαφορετικούς δημοσιογράφους, με χάρη, με πληροφορίες, συχνά με νοσταλγία τόσο για τα περασμένα χρόνια, όσο και για τους χώρους που δεν υπάρχουν πια, είναι αδύνατον να μην συγκινήσουν τον αναγνώστη ειδικά όσους έχουν αρκετές δεκαετίες παρουσίας και έχουν ζήσει τις ανάλογες εποχές. Διακριτικά διακριτές οι ιδεολογικές τους τοποθετήσεις αλλά τόσο πολιτισμένα εκφρασμένες που δείχνουν τον δρόμο για εύφορο διάλογο και συνεννόηση, καθώς ταιριάζουν μεταξύ τους σαν ένα καλοδουλεμένο μωσαϊκό. Προϋπόθεση για κάτι τέτοιο, ήταν η βαθιά γνώση ενός εκάστου εξ αυτών πάνω στο αντικείμενό του.

Να γίνει αναφορά επίσης και στην επιλογή των τόπων, που πέρα από την δικαιολογημένη υπόστασή τους ως τόποι εξουσίας, διακρίνονται για την πρωτοτυπία τους και την άρτια αιτιολόγησή τους από πλευράς των συντακτών, για όσους αναγνώστες με το πρώτο άκουσμα ίσως το αμφισβητήσουν.

Με βεβαιότητα δεν μπορεί κάποιος να το χαρακτηρίσει συναρπαστικό. Δεν είναι το είδος της έκδοσης που περιμένεις πως και πώς να απαλλαγείς από τις ευθύνες και τη σκόνη της καθημερινότητας για να χαθείς στις λέξεις του. Είναι μια μελέτη νομικού και ιστορικού επιπέδου για το πώς ένα κράτος, εν προκειμένω η Ελλάδα, μπορεί να αποκτήσει, εφαρμόσει και όποτε απαιτείται να αναθεωρεί το πλέον δομικό στοιχείο μιας δίκαιης, ευνομούμενης πολιτείας. Το Σύνταγμα.

Ο κατεξοχήν καθ’ ύλην αρμόδιος, καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Ν. Κ. Αλιβιζάτος, μας ξεναγεί στην πορεία αυτού του τόπου να συγκροτηθεί συνταγματικά ξεχωρίζοντας τέσσερις προσωπικότητες τις οποίες χαρακτηρίζει ως αρχιτέκτονες του πολιτεύματος. Είναι οι Αλ. Μαυροκορδάτος, Χ. Τρικούπης, Ελ. Βενιζέλος. Κ. Καραμανλής. Και αυτό γιατί με διαφορετικές καταβολές ο καθένας τους μπόρεσε να υπερβεί απίστευτες δυσκολίες και να αφήσει το στίγμα του στο πολίτευμα και τη λειτουργία του. Διότι επίσης είχαν την ευφυΐα να τοποθετούν την Ελλάδα στον διεθνή της περίγυρο και να βλέπουν πιο μακριά από την εποχή τους.

Ανάμεσα από το πλούτο και το πλήθος των αναφορών και των γεγονότων που σημάδεψαν το πολίτευμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο τρόπος που οι πολιτικές συνθήκες όριζαν τις ενδεχόμενες αναθεωρήσεις του Συντάγματος. Ο συγγραφέας αντλεί από το προσωπικό αρχείο του Κ. Τσάτσου κείμενα, κατά πάσα πιθανότητα από το Φθινόπωρο του 1962, στα οποία ο μετέπειτα Π.τ.Δ., εξέθετε τους σκοπούς της προτεινόμενης αναθεώρησης. Στο συγκεκριμένο εδάφιο ήταν και η μη υποβληθείσα τελική πρόταση για την κατάργηση όχι μόνο των ορκωτών αλλά και των μικτών ορκωτών δικαστηρίων. Διαβάζουμε:

Με υπότιτλο «Μια πολιτική ανατομή της κρίσης 2009 – 2019», ιδού μια ακόμα έκδοση που έρχεται να συμβάλλει τα μάλα στην κατανόηση της υπερδεκαετούς και τόσο ταραχώδους εκείνης χρονικής περιόδου. Τα γεγονότα καταγράφονται με πληθώρα στοιχείων, που δομούν ένα ισχυρό σύνολο και τοποθετούνται σε χρονολογική σειρά ώστε να γίνει κατανοητό τι προηγήθηκε, τι έπεται και κυρίως την επίδραση του παρελθόντος στα μελλούμενα.

Γρήγορα επικεντρώνεται στο ερώτημα γιατί η κρίση στον τόπο μας είχε υπερτριπλάσια χρονική διάρκεια από τις άλλες πληγείσες χώρες και μια από τις απαντήσεις, με την οποία δεν έχει διαφωνήσει κανείς από όσους έχουν ασχοληθεί σοβαρά, επιστημονικά με το θέμα είναι ότι, διότι δεν υπήρξε ποτέ σύμπνοια με το σύνολο των εκπροσωπουμένων κομμάτων στο ελληνικό κοινοβούλιο.

Τούτο αποδεικνύει το βαθύ και ως φαίνεται ακόμα αγιάτρευτο ρήγμα από τα ταραχώδη γεγονότα του 20ού αιώνα, αλλά και την έλλειψη κάθε φροντίδας από τα ίδια τα κόμματα να εργαστούν πάνω σε μια πολιτική συναίνεσης, λειτουργώντας μικροκομματικά και επί της ουσίας αντεθνικά και αντιλαϊκά.

Επίσης κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα, εύστοχη παρατήρηση που αποτελεί ένα κρίσιμο βοήθημα για την ανάσχεση των φτηνών πολιτικών που βαθαίνουν το ρήγμα και φουντώνουν την αντιπαλότητα.

Η τελευταία πρόταση στο οπισθόφυλλο μας προσφέρει την ουσία της έκδοσης:  «Το βιβλίο απευθύνεται σε κάθε πολίτη που θέλει να γνωρίσει, αν είναι νέος, τη δραματική αυτή περίοδο ή, αν έχει την ηλικία, να εμβαθύνει όσα έζησε και να τα βάλει στη μεγάλη εικόνα της εποχής». Με υπέρτιτλο «Κρίση, Πολιτικοί Σεισμοί» και «υπότιτλο Ελλάδα 2007 – 2019, Ακροβασίες Διέξοδος», κάνει ευθύς εξ αρχής σαφές το περιεχόμενό του.

Έτσι ακριβώς είναι. Για να περιγραφεί με ένα ταπεινό ρήμα: Ξεστραβώνει. Και αυτό διότι ο συγγραφέας προσεγγίζει το σύνθετο, ακανθώδες θέμα με νηφαλιότητα, λογική, επιχειρήματα, πλούσιο λόγο και υπευθυνότητα. Είναι τα απαραίτητα συστατικά για φτάσει κανείς σε ώριμα, στέρεα και κυρίως έντιμα συμπεράσματα.

Όλα τα παραπάνω δομούνται με έναν πακτωλό από πληροφορίες, ημερομηνίες, ονοματεπώνυμα, γεγονότα, δραστηριότητες που κατανέμονται σε δέκα κεφάλαια τα οποία καλύπτουν λεπτομερώς και με σαφήνεια όλες τις εξελίξεις από το 2007 έως το 2019. Τα 13 αυτά χρόνια που συντάραξαν τη χώρα.