Το κρατικό ραδιόφωνο με επιμέλεια και σύνεση είχε ετοιμάσει σωρεία αφιερωμάτων για τα 100 χρόνια από την γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι. Περιεκτικά, χρήσιμα, συχνά αποκαλυπτικά μας προσέφεραν πλούσιες δόσεις νοσταλγίας και συγκίνησης. Στην πορεία αυτών των παραγωγών ήρθε και η είδηση του θανάτου του Διονύση Σαββόπουλου.

Οι δυο καλλιτέχνες άφησαν πίσω τους γενναία, ουσιώδη και σημαντική προίκα στον τόπο, στο πολιτισμό και τελικά στους πολίτες. Είναι πιθανό τη σήμερον ημέρα οι νεανικές ηλικίες των τρεχουσών γενεών να μην νιώσουν το βάθος και το πλάτος αυτής της κληρονομιάς. Κατανοητό καθότι τα βιώματα είναι το έδαφος όπου καλλιεργείται η όποια κουλτούρα.

Και τα βιώματα όσων γεννήθηκαν τα τελευταία 40 χρόνια είναι τόσο, μα τόσο διαφορετικά από εκείνα όσων γεννήθηκαν στο πρώτοι μισό του εικοστού αιώνα όπως ο Μάνος (1925) ή ο Νιόνιος (1944). Για όσους έπονται χρονικά, απαιτείται χρόνος, μελέτη και κάποιος κόπος προκειμένου να νιώσουν τα μηνύματα των προηγούμενων.

Όπως και να έχει, όσοι της ελληνικής παιδείας μετερχόμεθα οφείλουμε ευγνωμοσύνη σε όσα μας πρόσφεραν ακόμα και στις περιπτώσεις που δεν έχουμε αντιληφθεί στο σύνολό του το έργο τους. Εξ’ άλλου η αντίληψη συχνά οφείλει να υποχωρεί, να υποκύπτει μπροστά στο συναίσθημα που αναδύεται σε μια ακολουθία από ψυχοτρόπες νότες που αναστατώνουν τη ψυχή μας, που είναι ικανές να γίνουν λυγμός. Αλλά και από δυο στιχάκια που δεν είσαι και πολύ σίγουρος αν κατάλαβες, αλλά τελικά ακούς τα καμπανάκια τους να ηχούν από πολύ μακριά.

Δεν θα είναι άτοπο ή ακόμα χειρότερα άδικο να τεθεί και ένα θέμα αντιφατικότητας, ή καλύτερα αλλαγής στο επίπεδο της καλλιτεχνικής δημιουργίας αλλά και της δημόσιας εικόνας ή συμπεριφοράς, καθώς τα χρόνια έτρεχαν χύμα και αντιμετώπιζαν τον κόσμο από διαφορετικές γωνίες. Ο άγνωστος που έγραψε την μουσική για τον Ματωμένο γάμο δεν θα μπορούσε να έχει απόλυτη ταύτιση με τον κάτοχο ενός Όσκαρ που όσο και αν το περιφρονούσε, το κέρδισε.

Το αυτό και για τον επιβάτη του Φορτηγού που απομακρύνθηκε από την καρότσα, πλημυρίζοντας το Ηρώδειο με το ταλέντο του αλλά και με τη στάρλετ που αναδύονταν από τούρτα. Το βλέμμα, το αμήχανο βλέμμα της Σωτηρίας Μπέλου, στην ηχογράφηση του Ζεϊμπέκικου κάτω από το σκληρό φως του προβολέα για την κινηματογράφιση, επίσης μας δείχνει λίγο από αυτή τη μετάβαση. Μοιραίο επίσης ότι θα ακουγόταν ολοένα και πιο ψιθυριστά η Δημοσθένους λέξις, μπροστά σε άλλες λέξεις που θα ακολουθούσαν.

Όπως και να έχει η προγραμματισμένη εκφώνηση επικήδειου στην αυριανή εξόδιο ακολουθία στο Α΄ κοιμητήριο των Αθηνών από τον πρωθυπουργεύοντα, δεν φαντάζει ιδιαιτέρως συμβατή ούτε με τη "συγκέντρωση της Ε.Φ.Ε.Ε.", μήτε με τους στίχους από το "βρώμικο ψωμί". Εξ άλλου, είναι καλύτερα να λησμονηθούν οι γλυκερές κουβέντες του εκλιπόντος είτε προς τους πράσινους, είτε προς τους μπλε διαχειριστές της εξουσίας.

Δεν είναι μομφή τα παραπάνω. Ίσως νοσταλγία άλλων εποχών, πολλά υποσχόμενων που δεν μπορούν να αμφισβητήσουν οτιδήποτε από το έργο ή την κληρονομιά τους. Τουναντίον, ως ένα πικρό συμπέρασμα ας κατατεθεί ότι καθώς κυλά ο χρόνος, οι ενδιαφέρουσες, οι ξεχωριστές προσωπικότητες, αυτές που μπορούν και θέλουν να αφήσουν κάτι εκλεκτό, κάτι ξεχωριστό έχουν όλο και λιγότερο χώρο να αναπτυχθούν. Αν ισχύει αυτό, θα έχει ενδιαφέρον να αναλογιστούμε γιατί συμβαίνει.